Psikolojik Hastalıklar

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite

TANIM

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, dikkatsizlik, hiperaktivite-dürtüsellik ile işleyen ve gelişmeyi engelleyen bir beyin bozukluğudur.

Dikkat eksikliği, bir kişinin işini  sürdürememesi, odaklanmada zorluk çekmesi ve kafasının dağınık olması anlamına gelir; Bu sorunlar anlama eksikliği nedeniyle ilgili değildir. Bireyin dikkatini tek bir yere toplamada güçlük çekmesi ile ilgilidir.

Hiperaktivite, bir kişinin uygun olmadığı durumlarda dahil olmak üzere sürekli hareket ettiği anlamına gelir; Ya da yerinde duramama, sürekli konuşma isteği görülebilir. Yetişkinlerde aşırı huzursuzluk veya sürekli aktivite isteği ortaya çıkabilir.

Dürtüsellik, bir kişinin düşünmeden, aceleci, zarar verme potansiyeli yüksek olan hareketler sergilemesi anlamına gelir; Dürtüsellik bulunan kişi sosyal olarak mücadeleci bir ruha sahip olabilir, ancak uzun vadeli sonuçları dikkate almadan önemli kararlar verebilmesi de olasıdır.

BELİRTİLER

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite / dürtüsellik DEHB’nin kilit davranışlarıdır. DEHB olan bazı insanlar yalnızca bunlardan biriyle ilgili (mesela  sadece dikkat eksikliği) sorunlar yaşıyor olabilir, bir başkası ise dikkatsizlik ve hiperaktivite dürtüsülüğüne sahip olabilir. Çoğu DEHB çocukta ise dikkat eksikliği, hiperaktivite-dürtsellik bir arada görülür.

Anaokullarında, en yaygın DEHB semptomu hiperaktivitedir.

Bazı dikkatsizlikler, odaklanmamış motor aktiviteler ve dürtüsellik normaldir, ancak DEHB olan insanlar için bu davranışlar:

  • Daha şiddetlidir
  • Daha sık meydana gelir
  • Sosyal yaşamlarında, okul ve iş hayatlarında yaşam kalitesini etkiler ve düşürür.

Yani nadiren gözüken dikkatsizlik, hiperaktivite bireyin DEHB olduğu anlamına gelmeyebilir. Ancak bu dikkat dağınıklığı, hiperaktivite-dürtüsellik bireyin yaşamını olumsuz etkiliyorsa DEHB olma ihtimali daha yüksektir.

Dikkatsizlik

Dikkatsizlik belirtileri olan insanlar sıklıkla şunları yapabilir:

  • Ayrıntıları gözden kaçırabilir. Okulda, işyerinde veya diğer etkinlikler sırasında dikkatsizlikten kaynaklanan hatalar yapabilir.
  • Konuşmalar, dersler veya uzun okuma etkinliklerinde dikkatlerini uzun süre tek bir noktada toplamakta zorluk çekebilir.
  • Bir süre sonra konuşulanları dinlemek istemiyor gibi gözükebilir.
  • Zayıf zaman yönetimi, dağınık çalışma, görevini zamanında yerine getirememe, bir işi organize etmekte zorluk çekme görülebilir.
  • Sürekli zihinsel aktivite gerektiren ve uzun süre işleri yapmak istememe.
  • Alakasız düşünceler ve uyaranlardan kolayca rahatsız olma.
  • Günlük aktivitelerde, yapmanız gereken işlerde ve randevularınızda unutkan olma.

Hiperaktivite-Dürtüsellik

Hiperaktivite ve dürtüsellik semptomları olan kişiler sıklıkla şunları yapar:

  • Sürekli hareket etme, yerinde duramama.
  • Sınıfta ya da işyerinde durup dururken yerinden kalkma, hareket etme isteği.
  • Çocuklarda uygun olmayan yerlerde koşmak, dolaşmak veya tırmanmak, genç ve yetişkinlerde ise genellikle huzursuz hissetmek görülebilir.
  • Hobilerinizi sessizce gerçekleştirmekte zorluk çekersiniz.
  • Kesintisiz konuşma.
  • Sürekli hareket halinde olmak, motor becerilerini kullanma isteği.
  • Başkalarının cümlesini bitirmesini beklemeden cevap vermeye çalışmak.
  • Sıra beklemekte zorluk çekmek.

DEHB tanısı, DEHB konusunda uzmanlaşmış bir pediatrist, psikolog yada psikiyatr gibi lisanslı bir klinik hekimin kapsamlı bir değerlendirmesi ile konulabilir. Bir kişinin DEHB tanısı alması için, dikkatsizlik ve hiperaktivite-dürtüsellik semptomları kronik ya da uzun süreli olmalı, kişinin yaşamına engel olmalı ve yaşına göre normal gelişimin gerisinde kalmasına neden olmalıdır. Doktor herhangi bir DEHB semptomunun bir başka tıbbi veya psikiyatrik rahatsızlıktan kaynaklanmadığında da emin olmalıdır. DEHB olan çocukların çoğu ilköğretim çağlarında farkediliyor. Bir ergen veya yetişkinin DEHB tanısı alması için belirtilerin 12 yaşından önce mevcut olması gerekmektedir.

DEHB belirtileri 3 ile 6 yaşları arasında ortaya çıkabilir ve ergenlik, yetişkinlik dönemine kadar devam edebilir. DEHB belirtileri, duygusal veya disiplin sorunları olan çocukların iyi davranışları ve sorunlarından sonra özür dilemeleri tanı konulmasında gecikmeye neden olabilir. Teşhisi konmamış DEHB olan erişkinlerde kötü akademik performans, iş yerinde bazı sorunlar ve başarsız ilişkiler olabilir.

Birey yaşlandığında DEHB belirtileri zaman değişebilir. DEHB’li çocuklarda hiperaktivite dürtüsü en belirgin semptomdur. Birey ilkokula geldiğinde, dikkatsizlik semptomu daha ön plana çıkabilir ve çocuğun akademik olarak başarısız olmasına neden olabilir. Ergenlikte hiperaktivite azalabilir, yerine huzursuzluk ya da halsizlik hisleri daha sık görülebilir, ancak dikkatsizlik ve dürtüsellik kalabilir. DEHB olan birçok ergen de ilişkiler ve antisosyal davranşlarda problem yaşamaktadır. Dikkatsizlik, huzursuzluk ve dürtüsellik yetişkinliğe kadar kalıcı olma eğilimindedir.

Risk faktörleri

Bilim adamları DEHB’ye neyin neden olduğundan emin değiller. Diğer birçok hastalık gibi, DEHB riskini arttırabilecek bazı faktörler de şunlardır:

  • Genler
  • Hamilelikte sigara, alkol ve uyuşturucu kullanımı
  • Gebelik sırasında çevresel toksinlere maruz kalma
  • Düşük doğum ağırlığı
  • Beyin yaralanmaları

DEHB erkeklerde kadınlardan daha yaygın görülür. DEHB olan kadınlarda dikkatsizlik sorunları daha ön plandadır. Öğrenme sorunları, anksiyete bozukluğu, davranış bozukluğu, depresyon ve madde kullanımı gibi sorunlar DEHB olan insanlarda sık görülür.

Tedavi ve Terapiler

DEHB için herhangi bir tedavi kesin olmasa da, mevcut tedaviler semptomları azalmaya ve işleyişini iyileştirmeye yardımcı olabilir. Tedaviler; ilaç, psikoterapi olabilir; ya da ilaç, psikoterapi, eğitim ve öğretim tedavilerinin bir kombinasyonu da yapılabilir.

İlaç

Birçok kişi için, ADHD ilaçları hiperaktiviteyi ve dürtüselliği azaltır, odaklanma çalışma ve öğrenme becerilerini geliştirir. İlaç ile fiziksel koordinasyonu da arttırabilir. Bazen doğru olan ilacı ve dozu bulabilmek için kişinin farklı ilaçları farklı dozajlarda denemesi gerekebilir. İlaç kullanımı doktor kontrolünde devam etmelidir.

Uyarıcılar. DEHB tedavisinde kullanılan en yaygın ilaç türü ‘uyarıcı’ olarak adlandırılır. DEHB’yi uyarıcı olarak kabul edeilen bir ilaçla tedavi etmek pek alışılmadık gibi görünse de, beyinde önemli rol oynayan dopamin ve norepinefrini arttığı için düşünme ve dikkat artacaktır.

Doktor kontrolü ile birlikte olduğu sürece uyarıcı ilaçlar güvenilir kabul edilir. Bununla birlikte, özellikle yanlış kullanıldığında veya öngörülen dozu aştığında riskler ve yan etkileri vardır. Örneğin kan basıcının artması, kalp atış hızının artması ve kaygının yükselmesi görülebilir. Bu nedenle yüksek tansiyon, nöbetler, kalp rahatsızlığı, karaciğer ve böbrek hastalığı veya anksiyete bozukluğu gibi diğer sağlık sorunlarına sahip bir kişi, uyarıcı almadan önce doktoruna haber vermelidir.

Uyarıcı ilaçlar alırken bu yan etkilerden herhangi birini görürseniz doktorunuzla görüşün:

  • İştah azalması
  • Uyku sorunları
  • Tikler
  • Kişilik değişiklikleri
  • Kaygı artışı
  • Karın ağrıları
  • Baş ağrısı

Uyarıcı olmayan ilaçlar. Bazı DEHB ilaçları uyarıcı değildir. Bu ilaçlar uyarıcı ilaçlara kıyasla etkilerini göstermeleri daha uzun sürer, aynı zamanda DEHB’li bir kişide odaklanma, dikkat ve dürtüselliği arttırabilir. Doktorlar kişide uyarıcı ilaçların yan etkileri görülmeye başlandığınıyorsa ve kişi bundan rahatsız olmuyorsa, uyarıcı olmayan ilaçlar yazabilirler.

Psikoterapi

DEHB’yi tedavi etmek için psikoterapi uygulanması hastaların ve ailelerinin gündelik sorunlarla daha iyi başa çıkmasına yardımcı olabilir.

Davranışsal terapi, kişinin davranışını değiştirmesine yardım etmeyi amaçlayan psikoterapi türüdür. Görevleri organize etme(düzenli çalışma, başlanılan işi bitirme), okul işlerini tamamlama ya da duygusal olarak zor olaylarla uğraşma gibi pratik yardımları içerebilir. Davranış terapisi bir kişiye şunları katar:

  • Kendi davranışlarını izleyebilme
  • Öfke kontrolü
  • Karar vermeden önce düşünebilme (dürtüsellik azaltmaya yönelik)

Ebeveynler, öğretmenler ve aile üyeleri belirli davranışlar için olumlu ya da olumsuz geri bildirimler verebilir ve kişinin davranışlarını kontrol etmesine yardımcı olabilir. Terapistler çocukların oyuncaklarını nasıl paylaşacakları, yardım isteyebileceklerini veya alaycılıkla nasıl baş edebilecekleri gibi sosyal becerileri onlara öğretebilir. Ayrıca terapistler, bireye yüz ifadelerini ve başkalarının ses tonunu okumayı, nasıl uygun yanıtlar verilebileceğini öğreterek sosyal becerilerini geliştirebilir.

Biliseş davranışçı terapi, kişinin dikkatini, odağını ve konsantrasyonunu arttırabilir. Aynı zamanda kişinin kendi düşünce ve duygularını farkedip, kabullenmesine yardımcı olur. Terapistler ayrıca DEHB olan kişinin davranışlarından önce düşünmesini, gereksiz risklerden uzak kalmasını, yaşam değişikliklerine uyum sağlamasını sağlayabilir.

Aile ve evlilik terapisi, aile üyelerinin ve eşlerin yıkıcı davranışları ele almak, davranış değişikliklerinE teşvik etmek ve hasta ile olan etkileşimi iyileştirmek için daha iyi yollar bulmasına yardımcı olabilir.

DEHB’li Çocuklara ve Yetişkinlere yardım için ipuçları (Çocuğum DEHB ne yapabilirim?)

Çocuklar İçin:

  • Bir rutin program uygulanması. Uyanma saatinden uyku saatine kadar her gün yapması gereken şeyler olmalı. Mesela ödevleri, parka gitmek, evde oyun oynamak gibi. Bütün bu etkinliklerin bir saati olmalı. Programı buzdolabı, odasındaki dolap gibi yerlere koyabilirsiniz. Değişiklik olacağı zamanlar önceden kesinlikle haber verin.
  • Günlük eşyaları organize etmek. Her şeyin belli bir yeri olsun. Mesela kıyafetleri, sırt çantası ve oyuncakları için. Bu onun düzenli olmasına yardımcı olacaktır.
  • Ödevleri için bilgisayar kullanımına izin vermeyin. Ödevlerini elde yazmanın ve aradığı bilgileri kitapta bulabilmesi gerektiğini söyleyin, ona yardımcı olun. Bu onun sıkılmadan bir işi düzenli bir şekilde yapabilmesine yardımcı olacak.
  • Açık ve tutarlı olun. DEHB’li çocukların anlayabileceği ve takip edebilecekleri tutarlı kurallara ihtiyacı vardır.
  • Kurallara uyulduğunda övgü veya ödül verebilirsiniz. DEHB olan çocuklar genellikle eleştiri alırlar. Bu yüzden iyi davranışlarını gördüğünüzde onları övün ve küçük hediyeler verebilirsiniz. Bu şekilde iyi davranışlarını güdülemiş olur ve tekrarını sağlarsınız.

Yetişkinler için:

  • Günlük rutinleri uygulamak.
  • Farklı görevler ve etkinlikler için liste oluşturma.
  • Etkinlik planlaması için bir takvim kullanma.
  • Hatırlatma notları kullanma.
  • Anahtarlar, faturalar ve evrak işlerine özel alan oluşturmak. (Mesela faturalar için buzdolabı)
  • Büyük işlerinizi tek bir parça olarak halletmek yerine, küçük parçalara bölerek halletmeye çalışın. Bu bir bölümün tamamlanmasında başarı hissi verecektir. Örnek; Bir araştırma yapmanız ve proje hazırlamanız gerekiyor. Öncelikli amacınız gerekli malzemeleri edinmek olmalı. Bunu yaptığınızda bir kısmını bitirmişsinizdir işinizin. Daha sonrasında kaynak taraması yapmak vb. şekilde ilerlenmelidir.

Hiperakvite ve yaramazlık nasıl ayırt edilir?

 

 

 

Psikolojiktir

Site yöneticisi. Alandan olduğu için sitedeki bütün içerikler en son yöneticinin onayından geçirilerek yayınlanır. Alanla ilgili bilgileri, 4 yıllık lisans ve 2 yıllık çalışma hayatının getirdiği deneyimleri birincil ağızdan paylaşmaktadır.

İlgili Yazılar

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

İlgini Çekebilir

Close
Close
Close